Toerekening: een sleutelbegrip in het recht

Toerekening is de juridische handeling waarbij een gedraging, een tekortkoming of een gevolg voor rekening wordt gebracht van een bepaalde persoon of entiteit. Het begrip speelt een rol in uiteenlopende rechtsgebieden: van het aansprakelijkheidsrecht en het verbintenissenrecht tot het strafrecht en het ondernemingsrecht. Toerekening gaat verder dan de vraag of iemand iets heeft gedaan; het is een normatief oordeel over wie de verantwoordelijkheid draagt. Schuld, de wet en de verkeersopvattingen zijn de voornaamste gronden waarop dat oordeel wordt gebaseerd. De literatuur over dit onderwerp is veelzijdig en weerspiegelt de breedte van het leerstuk.

Toerekening als containerbegrip

Toerekening is geen enkelvoudig begrip. Het fungeert als een overkoepelend mechanisme voor diverse juridische vraagstukken: wanneer is een gedraging van een werknemer toe te rekenen aan de werkgever? Wanneer is het handelen van een bestuurder toe te rekenen aan de rechtspersoon? En wanneer kan een schuldeiser zijn eigen verzuim niet tegenwerpen omdat zijn gedrag aan hem wordt toegerekend? De Preadviezen 2023 van de Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland behandelen toerekening als een dergelijk containerbegrip en verkennen dit vanuit verschillende perspectieven, waaronder het bestuursrecht en het vennootschapsrecht.

Toerekening in het aansprakelijkheidsrecht

In het aansprakelijkheidsrecht is toerekening een van de vereisten waaraan moet zijn voldaan voordat iemand verplicht is tot schadevergoeding. Artikel 6:162 lid 3 BW bepaalt dat een onrechtmatige daad aan de dader kan worden toegerekend wanneer ze te wijten is aan zijn schuld of aan een oorzaak welke krachtens de wet of de verkeersopvattingen voor zijn rekening komt. Door de jaren heen heeft de rechtsontwikkeling het schuldvereiste steeds meer geobjectiveerd. Dat roept de vraag op wat er overblijft van de persoonlijke verantwoordelijkheid die het aansprakelijkheidsrecht oorspronkelijk beoogde te verankeren. Ton Hartlief, hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit Maastricht, is een van de meest invloedrijke stemmen in dit debat.

Grondslagen voor toerekening: schuld, wet en verkeersopvattingen

De drie toerekeningsgronden uit art. 6:162 lid 3 BW – schuld, de wet en de verkeersopvattingen – zijn niet gelijkwaardig. Schuld is de meest klassieke grond: iemand die wist of behoorde te weten dat zijn gedrag onrechtmatig was, kan daarvoor aansprakelijk worden gesteld. De toerekeningsgrond 'verkeersopvattingen' biedt de rechter meer speelruimte: zij stelt hem in staat bepaald risicogedrag aan iemand toe te rekenen zonder dat daarvoor individuele schuld hoeft te worden aangetoond. Dit heeft verstrekkende gevolgen voor de reikwijdte van aansprakelijkheid.

Toerekening van schade: normatieve begrenzing van aansprakelijkheid

Niet alle schade die causaal verband houdt met een onrechtmatige daad of tekortkoming hoeft te worden vergoed. Artikel 6:98 BW bepaalt dat slechts schade die in zodanig verband staat met de gebeurtenis dat zij de schuldenaar kan worden toegerekend, voor vergoeding in aanmerking komt. Deze toerekeningsfase vormt daarmee een normatieve begrenzing van de aansprakelijkheid: zij filtert welke gevolgen redelijkerwijs voor rekening van de aansprakelijke partij komen. Daarbij spelen factoren als de aard van de aansprakelijkheid, de voorzienbaarheid van de schade en de aard van de geschonden norm een rol.

Aansprakelijkheidsrecht in internationaal perspectief

Toerekening is niet uitsluitend een Nederlands leerstuk. In vrijwel alle rechtsstelsels bestaat een equivalent mechanisme dat bepaalt of een bepaalde gedraging voor rekening van de laedens kan worden gebracht. Cees van Dam, hoogleraar aan King's College London en de Universiteit Utrecht, brengt die vergelijkende dimensie in beeld. Zijn werk biedt inzicht in de wijze waarop toerekening in verschillende Europese rechtsstelsels functioneert.

Toerekening in het verbintenissenrecht

Ook buiten het onrechtmatige daadsrecht speelt toerekening een centrale rol. In het contractenrecht rijst de vraag of een tekortkoming aan de schuldenaar kan worden toegerekend als voorwaarde voor schadeplichtigheid. Wanneer sprake is van overmacht – een oorzaak die niet aan de schuldenaar kan worden toegerekend – ontbreekt die basis. De grens tussen toerekenbare en niet-toerekenbare tekortkomingen is echter allesbehalve scherp. Grietje de Jong analyseert dit onderscheid met grote precisie.

Toerekening en de tijdsdimensie

Toerekening heeft ook een temporele kant. Welke schade kan worden toegerekend aan een daad die zich lang geleden heeft voltrokken? Hoe werkt toerekening bij predispositie, dat wil zeggen wanneer het slachtoffer door een reeds bestaande kwetsbaarheid meer schade lijdt dan een gemiddeld persoon? En hoe moet worden omgegaan met de eigen schuld van het slachtoffer? Deze vragen komen uitgebreid aan de orde in werken die aansprakelijkheid en tijd met elkaar verbinden.

Toerekening in het strafrecht en de rol van narratief

In het strafrecht heeft toerekening een bijzondere betekenis. De vraag of een handeling strafrechtelijk aan de dader kan worden toegerekend, hangt niet alleen af van causaliteit, maar ook van de vraag of de dader verantwoordelijk gehouden kan worden. Schuld in strafrechtelijke zin – opzet of culpa – is daarvoor in de regel vereist. Bij rechtspersonen als verdachten wordt dit complexer: zij handelen niet zelf, maar via de personen die voor hen werken. Dat maakt toerekeningsvraagstukken in het ondernemingsstrafrecht bijzonder uitdagend.

Conclusie: toerekening als normatieve keuze

Toerekening is geen technisch automatisme, maar een normatieve keuze. Of een gedraging, tekortkoming of schadepost voor rekening komt van een bepaalde persoon of entiteit, hangt af van juridische maatstaven die door de wetgever en de rechtspraak zijn ontwikkeld en voortdurend worden bijgesteld. De literatuur op dit terrein is zowel dogmatisch als maatschappelijk relevant: zij stelt fundamentele vragen over schuld, verantwoordelijkheid en rechtvaardigheid. De hier besproken werken bieden samen een breed overzicht van de stand van het recht en de discussies die daarbinnen worden gevoerd.