Essays: de kunst van het persoonlijke betoog

Een essay is geen artikel en geen roman, maar iets daartussenin: een persoonlijk betoog waarin de schrijver denkt op papier, twijfelt hardop en de lezer meeneemt in zijn of haar gedachtegang. Het genre heeft een lange geschiedenis en een verrassend brede reikwijdte. Van filosofische beschouwingen tot wekelijkse krantencolumns, van literaire reflecties tot maatschappijkritiek: essays verschijnen in talloze gedaanten. Op deze pagina verkennen we het genre in al zijn diversiteit, met boeken die laten zien wat een essay vermag.

Het essay: een poging tot denken

Montaigne beschreef zichzelf als zijn eigen onderwerp. Zijn Essays zijn tegelijk zelfportret en wereldbeschouwing. Die combinatie van het persoonlijke en het algemene is sindsdien het kenmerk van het genre gebleven. Een essay stelt vragen, maar verplicht zich niet tot antwoorden. Het toont hoe iemand denkt, niet alleen wát hij of zij denkt.

Wie zelf essays wil schrijven, of wil begrijpen wat het genre onderscheidt van andere proza, doet er goed aan dit te bestuderen. Gelukkig zijn er goede gidsen beschikbaar.

Literaire essays in Nederland

In de Nederlandse literatuur heeft het essay een rijke traditie. Schrijvers gebruiken de essayvorm om na te denken over kunst, literatuur en hun eigen schrijverschap. De beschouwing is hier geen bijproduct van het literaire werk, maar een genre op zichzelf. Een van de meest consequente beoefenaars van het literaire essay in Nederland is Oek de Jong.

De column als essayistische vorm

Niet elk essay verschijnt in boekvorm. De wekelijkse krantencolumn is voor veel schrijvers de plek waar zij het essay beoefenen in zijn meest toegankelijke gedaante: kort, scherp, en geschreven voor een breed publiek. Columns zijn essays met een deadline. Wat ze aan diepgang inleveren, winnen ze terug in urgentie en directheid. Veel van de beste columnisten van Nederland bundelen hun werk later in boekvorm, waardoor de column alsnog het gewicht krijgt dat ze verdient.

Humor en observatie: de lichtere kant van het essay

Essays hoeven niet zwaar te zijn. Paulien Cornelisse laat zien dat een beschouwend stukje ook kan schitteren door precisie, humor en een fijne neus voor het alledaagse. Haar columns zijn korte essays over de wereld zoals die zich dagelijks aan ons voordoet.

Internationale stemmen: het essay over grenzen heen

Het essay is geen Nederlands verschijnsel. Over de hele wereld schrijven auteurs in deze vorm over wat hen bezighoudt. Twee buitenlandse bundels verdienen hier bijzondere aandacht, omdat ze laten zien hoe het essay kan worden ingezet voor politieke en filosofische doeleinden, en hoe het genre in andere culturen zijn eigen karakter krijgt.

Essays als maatschappijkritiek

Sommige essays zijn niet in de eerste plaats literair, maar politiek of maatschappelijk van aard. Ze stellen vragen over hoe we samenleven, wat we zijn kwijtgeraakt of waarom het onbehagen groeit. Bas Heijne is in Nederland een van de meest gewaardeerde beoefenaars van dit type essay.

Economie en column: Frank Kalshoven

Niet alleen literatoren schrijven essays. Ook economen, juristen en andere vakspecialisten bedienen zich van de columnvorm om inzichten toegankelijk te maken. Frank Kalshoven doet dat al tientallen jaren met vaste hand in de Volkskrant.

Tot besluit: waarom essays lezen?

Essays lezen is oefenen in aandacht. Een goed essay dwingt je mee te denken, te weerleggen of te beamen. Het is een genre dat de lezer niet met rust laat. Of het nu gaat om de geboorte van het genre bij Montaigne, de literaire beschouwingen van Oek de Jong, de maatschappijkritiek van Bas Heijne of de wekelijkse column van Sheila Sitalsing: essays in al hun vormen nodigen uit tot nadenken over de wereld en onszelf. De boeken op deze pagina vormen een goed begin.