Empirisch juridisch onderzoek: recht in de praktijk

Hoe werkt het recht in het echte leven? Dat is de centrale vraag achter empirisch juridisch onderzoek, ook wel aangeduid als Empirical Legal Studies (ELS). In plaats van uitsluitend wetteksten en juridische dogmatiek te analyseren, kijken onderzoekers binnen dit vakgebied naar wat recht feitelijk doet: hoe het wordt toegepast door rechters, ervaren door burgers en uitgevoerd door instanties. Daarvoor lenen zij methoden uit de sociale wetenschappen, zoals interviews, surveyonderzoek, dossieranalyse en experimenten.

In Nederland heeft ELS de afgelopen decennia een stevige positie veroverd binnen de rechtswetenschappen. Universiteiten als Utrecht, Groningen en de Vrije Universiteit Amsterdam hebben onderzoeksgroepen opgericht die het vakgebied verder ontwikkelen. Op deze pagina vindt u de belangrijkste boeken en inzichten voor wie zich wil verdiepen in empirisch juridisch onderzoek.

Pioniers van het vakgebied

Het Nederlandse ELS-landschap kent een aantal wetenschappers die het vakgebied mede hebben gevormd. Marijke Malsch is één van hen. Als senior onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) én rechter-plaatsvervanger combineert zij praktijkervaring met wetenschappelijke expertise. Haar pleidooi voor een bredere blik op het recht — een waarbij ook niet-juristen een rol spelen — klinkt door in haar werk.

Overzichtswerken voor onderzoeker en student

Voor wie het vakgebied wil begrijpen in zijn volle breedte, zijn er twee bundels die niet mogen ontbreken. Recht in het echt brengt verschillende benaderingen van empirisch onderzoek samen, terwijl Empirical Legal Studies in the Netherlands de stand van het vakgebied vastlegt op basis van onderzoek uit het Law Sector Plan. Beide werken laten zien hoe divers de empirische benadering is: van kwalitatief veldwerk tot grootschalige surveyonderzoeken.

Empirisch onderzoek als zelfstandige methode

Juridisch onderwijs en onderzoek zijn van oudsher sterk gericht op normanalyse: wat zegt de wet, wat zegt de rechter? Maar wie wil weten hoe juridisch onderzoek methodologisch verantwoord wordt opgezet — inclusief de empirische dimensie — heeft baat bij een helder handboek. Legal Research van M. Vols behandelt de verschillende onderzoeksmethoden in de rechtswetenschappen en wijdt een volledig hoofdstuk aan empirisch juridisch onderzoek als volwaardige benadering.

Surveys en maatschappelijke opvattingen

Een belangrijk instrument binnen empirisch juridisch onderzoek is het surveyonderzoek: systematisch meten wat mensen denken, voelen of verwachten. Ivo Giesen, hoogleraar burgerlijk recht en burgerlijk procesrecht aan de Universiteit Utrecht, heeft hier substantieel aan bijgedragen. In meerdere projecten onderzocht hij of de veronderstellingen die rechters hanteren over maatschappelijke opvattingen ook daadwerkelijk kloppen — een vraag die rechtstreeks de legitimiteit van rechterlijke uitspraken raakt.

Experimenten in juridisch onderzoek

Een bijzondere tak van ELS is het experimentele juridische onderzoek. Hierbij worden, naar het voorbeeld van de gedragswetenschappen, gecontroleerde experimenten opgezet om juridische veronderstellingen te toetsen. In het privaatrecht heeft dit geleid tot verrassende inzichten over hoe mensen werkelijk reageren op juridische regels — vaak anders dan juristen verwachten. Dit raakt aan een bredere discussie: de vraag of juridische regels hun beoogde gedragseffecten daadwerkelijk bereiken.

De rechtspraktijk onderzocht: van dossiers tot enquêtes

Empirisch juridisch onderzoek hoeft niet altijd te beginnen bij een theorie. Soms begint het bij een concreet probleem uit de rechtspraktijk: hoe functioneert een bepaalde procedure, wat vinden rechtzoekenden van juridische remedies, hoe gedraagt een rechter zich in de praktijk? Dergelijke vragen lenen zich goed voor dossieronderzoek, interviews of enquêtes onder grote groepen respondenten.

De eigen(aardig)heid van de kantonrechter onderzoekt op basis van 277 dossiers en 15 interviews hoe kantonrechters te werk gaan. Rechtvaardig redresseren gaat juist de breedte in: via een enquête onder ruim duizend Nederlandse respondenten brengt het boek in kaart welke opvattingen burgers hebben over juridische remedies bij privaatrechtelijke schendingen.

Institutionele inbedding: onderzoeksprogramma's en proefschriften

Empirisch juridisch onderzoek bloeit niet alleen in individuele publicaties, maar ook in georganiseerde onderzoeksprogramma's. Zo heeft de Universiteit Utrecht jarenlang geïnvesteerd in een eigen ELS-onderzoekscluster. Six years of ERI Sector Plan Law Research in Utrecht biedt een terugblik op zes jaar onderzoek binnen dit programma en maakt methodologische keuzes expliciet. Naast dit collectieve werk laat Defensieve dokters? van Shosha Wiznitzer zien hoe een individueel proefschrift juridische analyse kan combineren met empirische dataverzameling — in dit geval over defensieve praktijkvoering in de medische sector.

Conclusie: empirisch onderzoek als antwoord op een behoefte

Het recht is niet alleen een stelsel van normen en regels — het is ook een sociale werkelijkheid die dagelijks vorm krijgt in rechtszalen, op gemeentekantoren en in de keuzes van burgers. Empirisch juridisch onderzoek probeert die werkelijkheid in kaart te brengen, met methoden die zijn geleend van de sociale wetenschappen en die steeds verfijnder worden.

De boeken op deze pagina laten de rijkdom van het vakgebied zien: van encyclopedische overzichtswerken tot scherpe proefschriften, van enquêtes onder duizenden burgers tot experimenten in het laboratorium. Wie begrijpen wil hoe recht werkelijk functioneert — en wie dat recht beter wil maken — kan niet om empirisch juridisch onderzoek heen.