Empirisch juridisch onderzoek

Hoe werkt het recht in de praktijk? Wat doen rechters daadwerkelijk, en komen hun veronderstellingen overeen met wat er in de samenleving leeft? Empirisch juridisch onderzoek — ook wel Empirical Legal Studies (ELS) genoemd — stelt dit soort vragen centraal. In plaats van uitsluitend wetten en arresten te analyseren, maken onderzoekers gebruik van methoden uit de sociale wetenschappen: surveys, experimenten, observaties en dossieranalyse. Het vakgebied heeft zich de afgelopen decennia stevig gevestigd binnen de Nederlandse rechtswetenschap.

Wat is empirisch juridisch onderzoek?

Empirisch juridisch onderzoek vertrekt vanuit de vraag hoe het recht werkelijk functioneert, niet hoe het op papier zou moeten werken. Dat vergt een andere onderzoekshouding dan de klassieke juridische tekstanalyse. Onderzoekers gaan de rechtszaal in, analyseren dossiers, houden enquêtes of voeren experimenten uit. Twee standaardwerken bieden een goede inleiding op dit terrein.

Encyclopedisch overzicht van het vakgebied

Wie het vakgebied systematisch wil verkennen, kan terecht bij de Nederlandse Encyclopedie Empirical Legal Studies. Dit naslagwerk brengt het vakgebied in kaart en laat zien hoe breed de toepassingsmogelijkheden van empirische methoden in het recht zijn. Naast de encyclopedie heeft Marijke Malsch ook een pleidooi geschreven voor een toegankelijker en breder gedragen rechtswetenschap.

Empirisch onderzoek en de juridische opleiding

Empirisch juridisch onderzoek is niet alleen relevant voor academici. Ook in de opleiding en dagelijkse rechtspraktijk wint de empirische benadering terrein. Een gedegen methodologische basis is daarvoor onmisbaar.

Experimenten en surveys als onderzoeksinstrument

Twee methoden die in de empirisch-juridische onderzoekspraktijk steeds vaker worden ingezet, zijn het laboratoriumexperiment en het surveyonderzoek. Beide bieden mogelijkheden om juridische veronderstellingen systematisch te toetsen aan de werkelijkheid. Privaatrecht in het laboratorium laat zien hoe experimenteel onderzoek binnen het privaatrecht werkt, terwijl Opvattingen onderzoeken de kracht van surveyonderzoek demonstreert.

Assumpties toetsen aan de werkelijkheid

Rechters en wetgevers baseren hun beslissingen regelmatig op veronderstellingen over hoe mensen zich gedragen of hoe de samenleving in elkaar zit. Maar kloppen die aannames wel? Ivo Giesen, hoogleraar burgerlijk recht aan de Universiteit Utrecht, heeft zich samen met collega's grondig in deze vraag verdiept. Met Assumpties annoteren wordt een systematische methode ontwikkeld om rechterlijke veronderstellingen empirisch te beoordelen.

Grootschalig empirisch onderzoek in het straf- en privaatrecht

Empirisch juridisch onderzoek beperkt zich niet tot één rechtsgebied. Zowel in het strafrecht als in het privaatrecht zijn de afgelopen jaren grootschalige empirische studies verschenen die de rechtspraktijk kritisch doorlichten. Twee voorbeelden illustreren de reikwijdte van het vakgebied.

Dossieronderzoek en rechtbankpraktijk

Naast grootschalige kwantitatieve studies is er ook ruimte voor diepgaand kwalitatief onderzoek. De eigen(aardig)heid van de kantonrechter combineert dossieranalyse van 277 zaken met interviews met 15 rechters. Dit type onderzoek legt verbanden bloot die in de wet- en regelgeving niet zichtbaar zijn.

Empirisch juridisch onderzoek in Utrecht: een sectorplan-perspectief

Het Six years of ERI Sector Plan Law Research in Utrecht biedt een zeldzame inkijk in hoe empirisch juridisch onderzoek institutioneel wordt opgebouwd. Het boek beschrijft de ervaringen en methodologieën van een onderzoeksgroep die zes jaar werkte binnen het Nederlandse Law Sector Plan.

Conclusie: recht bestuderen zoals het werkelijk is

Empirisch juridisch onderzoek heeft de Nederlandse rechtswetenschap verrijkt. Door methoden uit de sociale wetenschappen te combineren met juridische kennis, ontstaat een scherper beeld van hoe het recht functioneert in de praktijk. Of het nu gaat om rechterlijke assumpties, de toepassing van de strafbeschikking of de opvattingen van gewone burgers over juridische remedies: empirisch onderzoek maakt het onzichtbare zichtbaar. De boeken op deze pagina bieden samen een breed en diepgaand overzicht van dit groeiende vakgebied.